In het kleine stadje Guise, in het noorden van Frankrijk, verrees tussen 1859 en 1883 het Arbeiderspaleis: Le Familistère. Dit ambitieuze project was het levenswerk van de industrieel en utopisch socialist André Godin (1817–1888). Dit complex bestaat vandaag nog steeds en is echt een bezoek waard.

Geïnspireerd door het utopisch socialisme van Charles Fourier probeerde de industrieel André Godin de kloof tussen kapitaal en arbeid te overbruggen door een coöperatieve gemeenschap op te bouwen. Tussen 1859 en 1968 bood Le Familistère de werknemers van zijn fabriek niet alleen werkgelegenheid, maar ook toegang tot huisvesting, onderwijs, cultuur en welzijnsvoorzieningen. Het experiment illustreert zowel de kracht als … de zwakte van utopische ideeën in een kapitalistische wereld.

De sociale en intellectuele achtergrond van Godin

Godins ideeën werden gevormd door een combinatie van zijn eigen ervaringen én de ideeën van Charles Fourier (1772-1837), een utopisch socialist die droomde van een rechtvaardige maatschappij.

Vanaf zijn elfde werkte Godin in de slotenmakerij van zijn vader. Op zijn zeventiende trok hij vier jaar door Frankrijk, waar hij de schrijnende werk- en levensomstandigheden van de arbeidersklasse zelf aan den lijve ondervond. Hij zwoer: “Als ik ooit boven de toestand van de arbeider uitgroei, zal ik alles doen om zijn levensomstandigheden te verbeteren.”

Met de opgedane ervaring uit de verschillende jobs die hij gedurende die vier jaar uitoefende om in zijn levensonderhoud te voorzien, ontwikkelde hij een gietijzeren kachel. Het was een primeur: gietijzer gebruiken voor de productie van kachels. In 1840 startte Godin zijn eigen werkplaats waar gietijzeren kachels werden geproduceerd. De gietijzeren kachel werd een grandioos succes dat Godin een fortuin opleverde. Maar rijkdom was niet zijn doel.

In 1842 ontdekte hij de ideeën van Charles Fourier, een utopisch socialist die droomde van rechtvaardige gemeenschappen, zogenaamde phalanstères, waar zo’n 1600 mensen samen zouden leven en werken in een coöperatief verband. Godin werd een fervent aanhanger van Fourier. In 1852 financierde hij de oprichting van een phalanstère in Texas. Na de mislukking van deze Fourieristische commune in Texas in 1856, besloot hij zijn eigen utopie te realiseren in Guise, naast zijn bloeiende fabriek.

De oprichting en werking van Le Familistère

Vanaf 1859 begon Godin met de bouw van een grootschalig complex, dat bekend zou worden als het Palais social of Le Familistère. Het ontwerp, door Godin zelf getekend, combineerde woonruimtes, productieruimtes en gemeenschappelijke voorzieningen. De onderliggende doelstelling was arbeiders toegang te verschaffen tot de “equivalenten van rijkdom” (équivalents de la richesse) die normaal gesproken enkel door de burgerij werden genoten.

De voorzieningen omvatten onder meer:

Materiële voordelen: een loon 20% boven het marktgemiddelde, coöperatieve winkels, en een systeem van voorzorgsfondsen.
Woning en hygiëne: appartementen met stromend water, ventilatie en verwarming.
Onderwijs en opvoeding: gratis scholen en kinderopvang.
Cultuur en ontspanning: een theater, zwembad, muziekvoorstellingen en tuinen met kunstwerken.

Godin verbood kinderarbeid en introduceerde jaarlijks het Feest van het Kind (vanaf 1863) en het Feest van de Arbeid (vanaf 1867). Tegen 1888 telde het hele wooncomplex, inclusief zijn diverse diensten, 110 gebouwen en huisvestte het 1950 bewoners.

Ongekende sociale voorzieningen

Al deze realisaties moet men in zijn tijd weten te plaatsen. Bovenstaande voorzieningen werden gerealiseerd vanaf de jaren 1860. Vergelijk dit met de erbarmelijke omstandigheden in 1890, die iedereen kent uit de film Daens. Een concreet voorbeeldje: vanaf 1870 beschikten de werknemers van Le Familistère over een overdekt zwembad, terwijl de Belgische arbeidersklasse zelf niet eens beschikte over lopend water.

De equivalenten van rijkdom

“Het industrieel succes was de hoeksteen van het sociale experiment waarmee Jean-Baptiste André Godin wilde aantonen dat de rijkdom die in het bedrijf werd geproduceerd ten goede moest komen aan de arbeiders, zonder dat daarvoor een revolutie nodig was. Om Le Familistère op te bouwen en arbeiders toegang te geven tot de “equivalenten van rijkdom”, ontwikkelde Godin zijn gieterij tot één van de topbedrijven onder de producenten van kachels.” [1]

De werknemers worden mede-eigenaar van het bedrijf

In 1880 richtte Godin de Société du Familistère de Guise – Association coopérative du capital et du travail (Maatschappij van Le ‘Familistère’ in Guise – Coöperatieve vereniging van kapitaal en arbeid) op. De werknemers werden mede-eigenaar van de onderneming.

Godin creëerde een eiland van welvaart en menselijke waardigheid, een levend bewijs dat een rechtvaardigere samenleving mogelijk was.

Godin als parlementair en theoreticus

Tussen 1870 en 1876 zetelde Godin in het Franse parlement. In zijn werk Solutions sociales (1871) trachtte hij zijn experiment theoretisch te verankeren en te propageren[2]. Hij wilde zijn ideeën nationaal ingang doen vinden. Het complex van Le Familistère schoof hij naar voren als te volgen voorbeeld. Godin bepleitte in Solutions sociales dat sociale vooruitgang slechts mogelijk was door de arbeiders toegang te geven tot dezelfde voordelen als de bourgeoisie, zonder daarom ‘de klassenstructuur formeel op te heffen’. Toen Godin na enkele jaren besefte dat niemand hem wilde volgen, stopte hij met zijn parlementaire werk en concentreerde hij al zijn aandacht op de verdere uitbouw van het complex van Le Familistère.

De zwakte van de utopische socialistische ideeën die los staan van de economische realiteit

De utopische ideeën die aan de basis lagen van Le Familistère, kenden echter een fundamentele zwakte. Ze hielden geen rekening met de ontwikkelingswetten van de kapitalistische maatschappij zoals die door Karl Marx vanaf 1867 geanalyseerd werden[3]. Godin bouwde zijn sociale paradijs uit in een wereld waar die ontwikkelingswetten alles bepaalden: meedogenloze concurrentie tussen de verschillende bedrijven, winstmaximalisatie en een kapitalistische staat die de belangen van de kapitalistische klasse dient en vijandig staat tegenover iedere sociale hervorming. Om te overleven, moest Godin zelf capituleren voor de marktlogica. Hij voerde rationalisatiemaatregelen door zoals tijdelijke arbeid, invoeren van stukloon en teamwerk om de productiviteit te verhogen en de kosten te drukken[4].

Het verval en de ondergang

De druk om de dominante marktpositie te behouden, werd na zijn dood alleen maar groter. De beheerraad van de ‘Association coopérative du capital et du travail’ stond voor een onmogelijke keuze: investeren in sociale vooruitgang of investeren in concurrentievermogen. Steeds vaker koos de beheerraad voor het laatste. De eerste ernstige breuk kwam in 1888, toen beslist werd te stoppen met de uitbreiding van de Familistère-paviljoenen. Dit leidde tot een tweedeling onder de arbeiders: degenen die in Le Familistère woonden en aandeelhouders waren, versus de niet-aandeelhouders die buiten het complex woonden. Dit conflict mondde uit in een vijf weken durende staking in 1929 waarbij aandeelhouders tegenover de niet-aandeelhouders stonden[5].

De concurrentiedruk leidde in 1936 tot rationalisaties met massale ontslagen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog collaboreerde het bedrijf met de Duitse bezetter.

De toegenomen concurrentie uit Italië na de oprichting van de Europese gemeenschappelijke markt (1957) betekende de definitieve neergang. Uiteindelijk werd de ‘Association coopérative du capital et du travail’ in 1968 ontbonden. De fabriek werd overgenomen door het bekende merk ‘Le Creuset’[6]. De gebouwen van het Familistère werden aan de gemeente verkocht.

Le Familistère: een verhaal van zowel inspiratie … als waarschuwing

Het toont de immense kracht van een visionair idee om de levens van mensen concreet te verbeteren.

Tegelijkertijd toont het de hardnekkige zwakte van utopische ideeën die de bredere systeemlogica negeren. Godins experiment kon niet worden veralgemeend omdat het een eilandje was in een vijandige kapitalistische zee. Andere industriëlen wilden of konden zijn voorbeeld niet volgen, en de staat verzette zich actief tegen zijn voorstellen voor sociale hervorming.

Het arbeiderspaleis van Godin was zowel een laboratorium van sociale hervorming als een symbool van de grenzen van utopie binnen het kapitalisme. Het verbeterde concreet de levensstandaard van duizenden arbeiders, maar slaagde er niet in om een duurzaam alternatief maatschappelijk model te vestigen.

Noodzaak van een sociale omwenteling

Dit roept de cruciale vraag op die Godin zelf wellicht aan het eind van zijn leven stelde: wat is er nodig voor echte, blijvende verandering? Moeten we streven naar overal coöperatieven oprichten binnen het systeem? Of is een maatschappelijke omwenteling nodig die de economische en politieke macht overneemt van de kapitalistische klasse? Een revolutie die de productiemiddelen nationaliseert, socialistische planning doorvoert, de concurrentie uitschakelt en de inspraak van de werkende bevolking op alle niveaus organiseert?

Le Familistère blijft een krachtig symbool van de strijd voor sociale rechtvaardigheid en een permanente uitnodiging om na te denken over hoe we die strijd het effectiefst kunnen voeren.

Nogmaals het bezoeken waard!

[1] “Un Palais social – Supplément gratuit à Libération n° 9139 du jeudi 30 septembre 2010”. Zie https://www.universite-populaire-aubenas.fr/wp-content/uploads/Familistère-de-Guise-Article-libération.pdf. Blz. 12-13

[2] Godin, Solutions sociales, p. 201–210.

[3] K. Marx, Het kapitaal, hoofdstuk 24.

[4] M. Hau, Le Familistère de Guise: capitalisme et utopie sociale au XIXe siècle (Lille: Presses Universitaires, 1985), p. 133–138.

[5] Hau, Le Familistère, p. 201.

[6] Baudouï, Godin et le Familistère, p. 153–160