De Spaanse Burgeroorlog blijft voor velen een relatief onbekend hoofdstuk uit de geschiedenis. Toch speelden Belgen daarin een opvallende rol. Historicus Vincent Scheltiens, postdoctoraal onderzoeker en gastprofessor aan de Universiteit Antwerpen, werd uitgenodigd om hierover een lezing te geven in het kader van de triptiek rond communist, Spanjestrijder en partizanencommandant Albert De Coninck.

Op 17 juli 1936 probeerden Spaanse militairen via een staatsgreep de macht te grijpen. De coup mislukte, maar vormde wel het begin van een bloedige burgeroorlog tussen de nationalisten en de republikeinen.
De nationalisten konden rekenen op militaire en/of economische steun van Duitsland, Italië en Portugal. De republikeinse regering werd verdedigd door een brede linkse coalitie van onder meer anarchisten en communisten. Veel van die vrijwilligers sloten zich aan bij de Internationale Brigades, waarin ook Belgen sterk vertegenwoordigd waren. De oorlog eindigde op 1 april 1939, toen generaal Franco Madrid binnentrok. Tegen die tijd waren al zo’n 600.000 mensen omgekomen. Daarna volgden jaren van dictatuur en repressie, met opnieuw honderdduizenden slachtoffers. Franco bleef aan de macht tot zijn overlijden in 1975.
De solidariteit met de Spaanse Republiek was indrukwekkend. Ongeveer 2.400 vrijwilligers vertrokken vanuit België naar Spanje: 1.600 Belgen en 800 niet-Belgen, voornamelijk Joden.
Onder de vrijwilligers bevonden zich heel wat communisten, onder wie Albert De Coninck en de Antwerpse syndicalist Piet Akkerman, die in Spanje sneuvelde. Ongeveer 5.000 Spaanse kinderen vonden onderdak bij Belgische gastgezinnen.
Tijdens zijn lezing belichtte Vincent verschillende minder bekende aspecten van het conflict:
· De rol van het Belgische kapitaal. Zo had de Société Générale de Belgique aanzienlijke belangen in Spanje en steunde zij vooral de rebellen.
· De politiek van niet-inmenging van Groot-Brittannië en Frankrijk, die de fascisten in de kaart speelde.
· De verdeeldheid binnen de Belgische Werkliedenpartij. Hoewel de partij de republikeinen uiteindelijk steunde, was daar intern discussie over. Paul-Henri Spaak en Hendrik de Man waren tegen, terwijl de patron, Emile Vandervelde, zich achter de republiek schaarde.
· De rol van de Sovjet-Unie en Stalin. De Internationale Brigades kregen opleiding van Sovjet-instructeurs. Anarchisten en trotskisten werden vaak vervolgd en zelfs vermoord. Moraal van het verhaal: een burgeroorlog heeft niets romantisch.
Vervolgens zoomde Vincent uitgebreid in op het leven van Albert De Coninck. Na diens terugkeer uit Spanje stonden hem nog enkele bijzonder zware jaren te wachten. Hij werd gezocht door de Duitse bezetter, sloot zich aan bij het verzet en groeide uit tot een belangrijk kaderlid van de Kommunistische Partij van België.
Vincent beperkte zich niet tot een klassieke biografie. Hij bracht zijn verhaal tot leven met tal van anekdotes. Zo vertelde hij hoe zijn eigen Spaanse vader als kind terechtkwam bij een familie die later ook Albert De Coninck hielp onderduiken tijdens de bezetting.

Na een korte pauze volgde een boeiende vragenronde. Daarin deelde Alvin De Coninck, zoon van Albert, enkele bijzondere herinneringen en minder bekende verhalen over zijn vader.
Tot slot waarschuwde Vincent voor de opmars van fascistische ideeën in Europa.
¡No pasarán!

Spanjestrijders kunnen ook vandaag nog een inspiratiebron zijn voor wie opkomt voor democratie, solidariteit en vrijheid.
Na een daverend applaus bedankte André van Ekelenburg de spreker. Hij herinnerde de aanwezigen eraan dat wie zich verder wil verdiepen in deze geschiedenis terechtkan bij Vincent Scheltiens’ boeken In Spaanse Loopgraven (samen geschreven met Sven Tuyttens) en Onvoltooid Verleden.

Als bedanking kreeg Vincent Scheltiens een lino op canva geschonken door de organisator Masereelfonds aktief Edegem.
U kan dit werk van de kunstenaar Christoph Van Dyck bestellen door te mailen naar edegem@masereelfonds.be.
Voor meer informatie kan u ook terecht via edegem@masereelfonds.be
Dank aan deelneemster Margaux om deze tekst te schrijven.