Ze zijn natuurlijk knettergek, de Nederlanders die in de documentaire Wakker in Paraguay naar Zuid-Amerika trekken om daar “vrij” te kunnen zijn. Paraguay leek een logische bestemming voor die gezochte vrijheid. De overheid verwelkomt er al decennialang (rijke) Europeanen. In de nasleep van de Tweede Wereldoorlog was het land een populaire bestemming voor veel Duitsers, waaronder een zekere Josef Mengele. Zij zochten omwille van “politieke redenen” snel een nieuwe thuishaven. “Prettig precedent”, moeten deze “wakkere” Nederlanders, vluchtend voor de tirannie in het thuisland, hebben gedacht. De emigrés vormen een bont gezelschap. Een vrouw was beducht voor de chemtrails in het vaderland. In Paraguay kan ze niet stoppen met wijzen naar de helderblauwe lucht. “Zie je, maar één trail te bekennen”, glundert ze. Een andere man gelooft dat 5G alles kapotmaakt. Hij is daar zo rotsvast van overtuigd dat hij een handel begon in apparaten die de kwalijke straling meten. Ook hij verkeert in een voortdurende staat van verrukking wanneer hij ijverig die mogelijke straling opspoort: “Bijna niks!”. Politieke complotten vormen eveneens een gemeenschappelijke deler van deze gelukzoekers. De deep state trekt aan de touwtjes, Nederland werd door woke- en genderideologen een dictatuur en de coronapandemie was helemaal gepland. Laten we eens de complotpsychose beschouwen als een symptoom van onze huidige tijdsgeest.
Frank D’hanis is schrijver, copywriter en online polemist. Hij studeerde filosofie en japanologie aan de Universiteit van Gent en
Japans aan de Ritsumeikan
Universiteit in Kyoto. TT en IG: sorry_voor_de_overlast, meer teksten op zijn website: www.frankdhanis.com
Hoe ver kan een complotpsychose reiken? Het is alvast een hilarisch en tegelijk onthullend moment wanneer in de documentaire een groep “Wakkeren” samenzit in de Spaanse les. Het groepsgesprek mondt uit in het onvermijdelijke onderwerp van de coronapandemie. Een van de Nederlanders stelt dat Paraguay haast geen lockdownmaatregelen kende. De Paraguayaanse lerares valt helemaal uit de lucht. Ze legt uit dat er een strenge lockdown bestond die bijna een jaar duurde. De Nederlanders zijn verbaasd en, karakteristiek, kunnen de weerlegging maar moeilijk aanvaarden. Ze hebben dat toch online vernomen? Dit was nu net een belangrijke reden om naar Paraguay te komen. En nu zou het niet waar zijn? Nee, nee, die lerares zal zich wel vergissen. Of heeft ze meer sinistere drijfveren?
Knettergek, paranoïde, deze mensen zijn werkelijk niet meer te redden. En toch. Ik toon begrip voor hun symptoom in die zin dat “de dingen” niet bepaald de goede richting uitgaan. De democratie holt zichzelf steeds meer uit, de rechtsstaat staat onder voortdurende druk. Wetenschappelijke studies tonen aan dat het schier onmogelijk is om uit armoede te kruipen. Voor de middenklasse loert precariteit om de hoek; de angst voor sociale deklassering is niet onterecht. Onze jonge mensen zitten met lege ogen de tijd op de schoolbanken uit. De pijplijn “school-studie-werk-pensioen-dood” wordt nauwer en nauwer. Ons bestaan wordt herleid tot de arbeidskracht die we kunnen leveren aan de winstmachine. Voor een groeiende onderklasse, waarin leven gelijkstaat aan overleven, bestaat de kans dat de existentiële optelsom eerder neerkomt op “school-gevangenis/ziekenhuis-vroegtijdige dood”. Ondertussen verdringt AI de goedbetaalde arbeidsplaatsen en zet het menselijke creativiteit progressief buitenspel. Iedereen die zich krampachtig vastklampt aan een job moet als een robot functioneren om niet economisch overbodig te worden verklaard. We voelen de maatschappelijke krachten die de mens isoleren, dom maken en eenzaamheid in de hand werken. In dat opzicht is er beslist wel een complot aan de gang.
“Oh oh! Frank is helemaal gek geworden!”, ik zie het u al denken. Maar geen nood. Ik loop nog niet rond met een hoedje van aluminiumfolie, met een gemodificeerde elektrometer speurend naar ectoplasma. Ik verwijs eerder naar het complot tussen mensen met geld en politieke elites, die samen niet bepaald de voorspoed van de werkende mensen behartigen. Het complot dat ik kan analyseren op basis van statistieken en geverifieerde observaties heeft een zeer eenvoudige naam: kapitalisme.
Terwijl ik dit opschrijf, voel ik meteen: het is niet accuraat om dit op die manier te formuleren. Complotdenkers geven veel te veel macht aan het kwaadaardige genie. Ons systeem is niet bedacht door een almachtig meesterbrein. Maar, zoals Marx schreef in zijn geschrift over de reactionaire staatsgreep van Louis Bonaparte (1852): “De mens maakt zijn eigen geschiedenis, maar hij maakt ze niet zoals hij het zelf wil”. De passage gaat verder: “De omstandigheden kiezen we niet zelf, maar worden ons gegeven vanuit het verleden.” Dit historisch inzicht staat in schril contrast met de huidige geloofspilaren van het neoliberalisme. Deze dominante ideologische doctrine ontkent totaal het belang van het verleden om het heden te verklaren. Sterker nog, als sociale praktijk wil zij vooral ons historisch bewustzijn zo klein mogelijk houden. Alleen haar eigen ideologische predikaten mogen onze percepties kleuren. Het neoliberalisme wil zich presenteren als het “gezond boerenverstand”, waardoor we in de media vaak horen dat ideologische meningsverschillen niet meer van onze tijd zijn. Zonder een noodzakelijk historisch bewustzijn kunnen we ook de machtsmechanismen die aan de basis lagen van haar ontstaansgeschiedenis niet meer verklaren. Er bestaan alleen nog geatomiseerde individuen, die voor eeuwig gevangen zitten in een heden dat wordt bepaald door een onaantastbare kosmologische kracht.
Er bestaan evenwel individuen die in achterkamers pogen de regels naar hun hand te zetten. We kunnen uit de steeds uitdijende informatie van de Epstein-files alvast concluderen dat sociale netwerken van macht onze samenleving danig beïnvloeden. Figuren met invloed en geld zijn de facto nauw met elkaar verbonden en houden elkaar een hand boven het hoofd voor activiteiten die een gewone man een levenslange gevangenisstraf zouden opleveren. In wezen niets nieuws onder de zon. De Panama Papers gaven enkele jaren geleden alle bewijs hoe een kleine economische elite zichzelf collectief ontslaat van elk fiscaal toezicht. Dichter bij huis hebben onderzoeksjournalisten bijvoorbeeld de netwerken tussen vastgoedbaronnen en bepaalde politici in kaart gebracht. Een afgeschermde elite weet dus al te best hoe te interveniëren in de loop van de geschiedenis. Maar zij zijn pas in staat dit te doen wanneer economische, sociale en institutionele structuren dit toelaten. Het totale gebrek aan democratische transparantie is geen natuurlijk gegeven, maar iets wat is opgebouwd doorheen de tijd.
Op dit punt gaat de gemiddelde complotdenker de mist in. Niet geheel onterecht voelt hij dat er dingen niet kloppen. Maar het ontbreekt hem aan een structureel analysekader, net bestaande uit dat historisch bewustzijn en ideologiekritiek. In de documentaire wordt dat mooi geïllustreerd. De “wakkeren” vinden dat zij zelf de “rode pil” hebben genomen. Zij zijn degenen die de “echte waarheid” zien. Maar gaandeweg blijkt dat de groep gewoonweg in een vastgoedscam is gesukkeld. Deze werd op poten gezet door twee op geld beluste zwendelaars. De eerste, Jeroen Pols, is een jurist, bekend geworden met “Viruswaanzin” tijdens de coronacrisis. De tweede, Jan Engel, gebruikte de online populariteit van zijn broer Willem Engel, die een bekend samenzweringsdenker is.
De eerste stap van hun scam: een gigantische following creëren met online samenzweringspraatjes. Hun wekelijkse videoshows leverden vele duizenden kijkers op. Zodra ze mensen hebben overtuigd dat zij een diepere en verborgen waarheid onthullen, gingen zij over naar de volgende stap. Ze kunnen namelijk een oplossing aanbieden voor al dat complotonheil. Paraguay! Toevallig hebben ze in dat land een klein bouwprojectje opgezet. Woonunits die onmiddellijk klaar zijn om bewoond te worden. Voor minder dan de prijs van een woning in Nederland kan je daar dus een nieuw leven opbouwen. Weg van al die enge dingen in Nederland.
Een aantal geslepen zakenlieden wisten dus een business model te creëren op basis van een simplistisch causaal – en totaal verkeerd – gedachtegoed. Een kwetsbaar publiek krijgt ideeën ingelepeld die bestaan uit willekeurige connecties die allemaal op een directe en gecoördineerde wijze het leven van de kijker viseren. Meer specifiek spelen 5G, de Illuminati in de overheid en woke-activisten allemaal onder één hoedje. Dergelijke misleiding wordt pas mogelijk gemaakt door het gebruik van de infrastructuur van een handvol tech-multinationals. Die platformen hebben zeer veel gebruikers nodig om data en afgeleide producten te kunnen verkopen. Daarom bestaat er ondanks alle retoriek weinig motivatie om dat soort kanalen te bannen.
Dit misleidend complotdenken is een historische afgeleide van macro-economische evoluties. Een halve eeuw terug bestond het Westen uit samenlevingen aangestuurd door fordistische massaproductie die goederen op goedkope wijze in circulatie bracht. Vervolgens waren we aanbeland in het tijdperk van massaconsumptie, gebaseerd op de proliferatie van consumentenkrediet. Reclame en lifestylebranding zorgden voor de creatie van de huidige libidinale economie – het produceren van verlangen om eindeloos te consumeren. Digitale platforms hebben dit historische proces verder doen exploderen, waarbij digitale gedragssturing van centraal belang is om het systeem draaiende te houden.
Er bestaat dus geen bewust intentioneel proces, beheerst door enkele almachtige figuren. We spreken over een graduele evolutie, gedreven door opportunisme en geldgewin van een groot aantal interagerende actoren. Het kapitalistisch complot bestaat net uit het feit dat er geen complot bestaat. We zijn haast struikelend in deze situatie gevallen – aleatory, zoals men in het Engels zegt. De economische elites weten in deze gegeven situatie het absolute maximum uit onze samenleving te persen. Had ik u een paar paragrafen geleden mooi liggen met mijn “er bestaat wel degelijk een complot”, zeg! Het volstaat dan ook niet om louter aan te geven dat complotten gebaseerd zijn op foutieve aannames. We moeten ons historisch bewustzijn en structurele denken opnieuw opbouwen om aan te tonen dat dit systeem in het nadeel werkt van de 99%.